पुणे : मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गावर प्रोपीलीन गॅसचा टँकर उलटल्याने अत्यंत ज्वलनशील रसायनाची वाहतूक रस्त्याने का केली जात होती, असा प्रश्न निर्माण झाला आहे. तज्ञ आणि उद्योग अधिकारी म्हणतात की अशी हालचाल जगभरात नित्याची आहे आणि मागणीचे स्वरूप, लॉजिस्टिक मर्यादा आणि पाइपलाइन किंवा अंतर्देशीय वितरणासाठी शिपिंग सारख्या व्यवहार्य पर्यायांच्या अनुपस्थितीमुळे चालते. मंगळवारच्या घटनेत सामील असलेला टँकर बीपीसीएलच्या कोची रिफायनरीतून गुजरातमधील प्रमुख औद्योगिक केंद्र असलेल्या दहेजमध्ये 21 टन प्रोपीलीन गॅस घेऊन जात होता. भारतातील प्रोपीलीन मोठ्या प्रमाणावर रिफायनरीजमध्ये देशांतर्गत उत्पादन केले जाते आणि देशभरात पसरलेल्या कारखान्यांना पुरवले जाते, त्यापैकी बरेच बंदर किंवा पाइपलाइन नेटवर्कपासून दूर आहेत. उद्योगातील सूत्रांच्या मते, वाहतुकीची निवड ही केवळ सामग्रीच्या घातक स्वरूपावर अवलंबून नसून, मात्रा आणि मागणीवर अवलंबून असते. पाईपलाईन व्यावसायिकदृष्ट्या व्यवहार्य आहेत फक्त जेथे मागणी मोठी आणि सतत असते. विखुरलेल्या किंवा कमी-व्हॉल्यूम खरेदीदारांसाठी, पाइपलाइन टाकणे अव्यवहार्य आहे. शिपिंग, दरम्यानच्या काळात, मोठ्या प्रमाणात पोर्ट-टू-पोर्ट चळवळीपुरते मर्यादित आहे आणि अंतर्देशीय किंवा शेवटच्या-मैलाच्या गंतव्यस्थानांना सेवा देऊ शकत नाही.
परिणामी, प्रोपीलीनसारख्या दाबयुक्त वायूंच्या घरोघरी वितरणासाठी रस्त्यावरील टँकर हे जागतिक स्तरावर स्वीकारलेले उपाय आहेत. उद्योग संस्थांचे म्हणणे आहे की अशी वाहतूक देशभरात नित्याची आहे आणि गळतीच्या घटना दुर्मिळ आहेत. भारतातील प्रोपीलीन बाजारपेठ मोठ्या प्रमाणात आणि वाढत आहे. देशात सध्या प्रतिवर्षी सुमारे 7 दशलक्ष टन प्रोपीलीनचा वापर होतो, 2031-32 पर्यंत मागणी 11 दशलक्ष टनांपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे. प्रमुख उत्पादकांमध्ये IOCL, BPCL, HPCL आणि रिलायन्स इंडस्ट्रीज यांचा समावेश होतो, जे अनेक राज्यांमध्ये उत्पादन युनिट्स पुरवतात. जोखीम कमी करण्यासाठी, परवानाधारक वाहतूकदारांद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या विशेष, दाबाच्या टँकरमध्ये प्रोपीलीनची वाहतूक केली जाते. या वाहनांना पेट्रोलियम अँड एक्सप्लोझिव्ह सेफ्टी ऑर्गनायझेशन (PESO), समर्पित सुरक्षा-प्रमाणित उपकरणे, कठोर धोक्याचे दस्तऐवज आणि अनुभवी लॉजिस्टिक ऑपरेटरसह मंजुरी आवश्यक आहे. तज्ञांचे म्हणणे आहे की गळती झाल्यास गॅस जमा होण्यापासून रोखण्यासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद प्रोटोकॉल डिझाइन केले आहेत. “प्रोपीलीन गळतीचा सर्वात सुरक्षित प्रतिसाद म्हणजे प्रज्वलन रोखण्यासाठी वायूचे वातावरणात जलद प्रसार करणे,” भालचंद्र एम भांगे, एमएस युनिव्हर्सिटी, बडोदाचे कुलगुरू आणि इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नॉलॉजी, माटुंगा येथील माजी वरिष्ठ प्राध्यापक म्हणाले. प्रोपीलीन हे अत्यंत ज्वलनशील असले तरी ते विषारी नाही, असे त्यांनी नमूद केले. अशा घटनांदरम्यान वाहतूक सामान्यत: थांबवली जाते कारण एकाग्र केलेल्या भागात गॅस जमा झाल्यास एक लहान ठिणगी देखील स्फोट घडवू शकते. गळती नियंत्रित करण्यासाठी लागणारा वेळ गॅसच्या प्रमाणात आणि भंगाच्या आकारावर अवलंबून असतो आणि काही प्रकरणांमध्ये, रिकाम्या टँकरमध्ये डिकेंटेशन आवश्यक असू शकते. कॅनडास्थित EnviroApp चे सह-संस्थापक आणि CEO अमित भार्गव म्हणाले की, या घटनेने धोकादायक मालवाहू वाहतुकीचे अधिक चांगले नियमन करण्याची गरज अधोरेखित केली आहे. “भारतात दररोज हजारो घातक मालाचे टँकर फिरत असतात. अशा घटना टाळण्यासाठी हायवे ओलांडून धोकादायक मालाची वाहतूक करण्यासाठी नेमलेले मार्ग असणे आवश्यक आहे,” ते म्हणाले. सध्याच्या पायाभूत सुविधांच्या मर्यादेत रस्त्याने प्रोपीलीनची वाहतूक करणे अपरिहार्य आहे यावर तज्ञांनी भर दिला असताना, ते चेतावणी देतात की महामार्गावरील धोकादायक सामग्रीचे वाढते प्रमाण मजबूत सुरक्षा प्रोटोकॉल, नियुक्त मार्ग आणि जलद आपत्कालीन प्रतिसाद प्रणाली भविष्यातील अपघातांना मोठ्या आपत्तींमध्ये बदलण्यापासून रोखण्यासाठी अधिक गंभीर बनवतात.
