पुणे: हवामान आणि हवामानाच्या अंदाजामध्ये जमिनीचा वापर आणि जमिनीचे आच्छादन यातील जलद बदल हे महत्त्वाचे घटक बनले आहेत, असे इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटिऑरॉलॉजी (IITM) चे संचालक ए.एस. राव यांनी सांगितले. “याचे निराकरण करण्यासाठी, आयआयटीएम त्याच्या अंदाज प्रणालीमध्ये सतत भू-वापरातील बदलांचे अधिक चांगले प्रतिनिधित्व करण्यासाठी गतिशील वनस्पती मॉडेल आणि उभ्या जमिनीचे मॉडेल समाविष्ट करण्यासाठी काम करत आहे,” ते म्हणाले.राव, इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ रिमोट सेन्सिंग (IIRS) चे संचालक आर.पी. सिंग यांच्यासमवेत, भूस्थानिक तंत्रज्ञान आणि शाश्वत लँडस्केप्स या राष्ट्रीय परिषदेच्या उद्घाटन समारंभात हवामान बदल आणि शहरीकरणासाठी बहु-अनुशासनात्मक दृष्टिकोनाची गरज अधोरेखित केली. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या (SPPU) भूगोल विभागातर्फे या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. राव यांच्या म्हणण्यानुसार, अंदाजांसाठी वापरण्यात येणारे पारंपारिक भू-वापर नकाशे दर दोन किंवा दोन दशकात एकदाच अपडेट केले जात होते. तथापि, जलद शहरीकरणामुळे आता पॅरामीटर्स जवळजवळ दररोज बदलत आहेत. राव म्हणाले, “आम्ही डायनॅमिकल वनस्पति आणि उभ्या जमिनीचे मॉडेल एकत्रित करत आहोत जेणेकरुन हे बदल आमच्या हवामान आणि हवामान अंदाजात अचूकपणे दर्शवले जातील.” इलेक्ट्रिक वाहनांचा अवलंब केल्याने पर्यावरणीय ताणतणाव लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतो हे लक्षात घेऊन पर्यावरण सुधारण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर करणे आवश्यक आहे यावरही त्यांनी भर दिला. आयआयटीएम मोठ्या प्रमाणात डेटावर प्रक्रिया करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आणि मशीन लर्निंग (एमएल) देखील वापरत आहे. संस्थेची सुरुवात 64 वर्षांपूर्वी एकाच सुविधेसह झाली होती, परंतु आता ती साधनांचे देशव्यापी नेटवर्क आहे. राव म्हणाले, “आम्ही आता वारा, आर्द्रता आणि तापमानाच्या उभ्या प्रोफाइलचे निरीक्षण करत आहोत – आमच्याकडे पूर्वी प्रवेश नसलेला डेटा.” या AI-ML तंत्रज्ञानाचा वापर “हायपरलोकल” अंदाज साध्य करण्यासाठी केला जात आहे. “आमची अलीकडेच लाँच केलेली प्रणाली 6 ते 6.5 किमीच्या रिझोल्यूशनवर अंदाज प्रदान करते. आम्ही सध्या आणखी स्थानिकीकृत डेटा प्रदान करण्यासाठी हे क्षेत्र आणखी कमी करण्यासाठी काम करत आहोत,” ते पुढे म्हणाले. आरपी सिंग, ज्यांच्या कामात पृथ्वी आणि इतर ग्रहांचे निरीक्षण करण्यासाठी उपग्रह उपकरणे तयार करणे समाविष्ट आहे, त्यांनी चेतावणी दिली की 8 ते 9 अब्ज लोकसंख्या या ग्रहावर अभूतपूर्व दबाव आणत आहे. “लोकसंख्याशास्त्रीय दाबामुळे पृथ्वीचे भूदृश्य मूलत: बदलत आहे. आम्ही हरितगृह वायू (GHG) आणि एरोसोलची उच्च पातळी तयार करून आणि कृत्रिमरित्या जमिनीचे परिवर्तन करून ग्रह बदलाच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला गती देत आहोत,” सिंग म्हणाले. एक गंभीर तुलना करून, त्यांनी प्रश्न केला की हे ट्रेंड चालू राहिल्यास दूरच्या भविष्यात पृथ्वीला मंगळासारखे नशीब येऊ शकते का. सिंग यांनी असे प्रतिपादन केले की या संकटाचे व्यवस्थापन करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे कठोर निरीक्षण आणि त्यानंतर अंदाजात्मक मॉडेलिंग. सिंह म्हणाले, “भारताकडे पृथ्वीवर पाळत ठेवणारे 50 हून अधिक उपग्रह आहेत,” असे सिंह म्हणाले, निरीक्षण हे स्थिरतेच्या दिशेने पायाभूत पाऊल आहे. ही परिषद SPPU च्या भूगोल विभागाच्या 75 व्या वर्धापन दिनानिमित्त आहे. विभागप्रमुख अमित धोर्डे यांनी नमूद केले की, मैलाचा दगड म्हणून वर्षभर स्मरणीय कार्यक्रमांची मालिका आखण्यात आली आहे.
