पुणे: जुन्नर वनविभागाने केलेल्या एका सघन बिबट्याला पकडण्याच्या मोहिमेने अलीकडच्या काही महिन्यांत मानव-प्राणी संघर्ष लक्षणीयरीत्या कमी केला आहे, ज्यामुळे मंचर, ओतूर आणि शिरूर पर्वतरांगांमधील हॉटस्पॉट गावांना अत्यंत आवश्यक दिलासा मिळाला आहे.ऑक्टोबर 2025 पासून, वन अधिकाऱ्यांनी अंदाजे 25 अतिजोखमीच्या गावांमधून 110 बिबट्या जेरबंद केले आहेत. पिंपरखेड गावात दोन व्यक्तींचा – त्यापैकी एक शाळेत जाणारा मुलगा – यांच्या दुःखद मृत्यूसह अनेक भयानक हल्ल्यांनंतर क्रॅकडाऊन झाले. या घटनांमुळे जंगलाच्या किनाऱ्याजवळ राहणाऱ्या रहिवाशांमध्ये आणि उसाचे वर्चस्व असलेल्या लँडस्केपमध्ये मोठ्या प्रमाणात घबराट पसरली होती जी वारंवार मोठ्या मांजरींना आकर्षित करतात.अधिकारी सांगतात की ऑपरेशनचे शाश्वत स्वरूप हे त्याच्या यशाची गुरुकिल्ली आहे. जुन्नर विभागाच्या सहाय्यक वनसंरक्षक स्मिता राजहंस म्हणाल्या, “जवळजवळ दररोज, आम्ही या हॉटस्पॉट गावांमध्ये बिबट्याला पकडत आहोत.” “जागा उपलब्ध झाल्यावर नवीन प्रदेश काबीज करण्याची बिबट्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती असते. जुन्नरमध्ये आम्ही हा प्रकार वारंवार पाहिला आहे, जे याआधी काढून टाकल्यानंतरही सापळा का पकडणे सुरूच आहे हे स्पष्ट करते.”मोठ्या ऑपरेशनला पाठिंबा देण्यासाठी, विभागाने 400 हून अधिक ट्रॅप पिंजरे तैनात केले – या प्रदेशाच्या इतिहासातील अशा प्रकारची सर्वात मोठी जमवाजमवांपैकी एक. पिंजरे धोरणात्मकरीत्या वारंवार दिसणाऱ्या भागात, पशुधनाची हत्या आणि शेतजमिनीमध्ये उच्च मानवी क्रियाकलाप असलेल्या ठिकाणी ठेवण्यात आले होते.परिणाम आकड्यांमध्ये दिसून येतात. वरिष्ठ वन अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, गावकऱ्यांकडून येणारे त्रासदायक कॉल – जे पूर्वी दररोज सरासरी 30 होते – ते 10 पेक्षा कमी झाले आहेत.“हे स्पष्टपणे सूचित करते की संघर्षाची तीव्रता कमी झाली आहे. समस्या पूर्णपणे संपलेली नसली तरी, परिस्थिती सध्या नियंत्रणात आहे,” असे एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले. बिबट्याच्या उपस्थितीत घट झाल्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी सुरक्षिततेची भावना पुनर्संचयित झाली आहे, ज्यापैकी अनेकांनी पहाटे आणि संध्याकाळच्या उच्च जोखमीच्या वेळी उसाच्या शेतात काम केले पाहिजे.पिंपरखेडचे सरपंच नरेश डोम यांनी ही सुधारणा लक्षात आणून दिली परंतु सतत दक्ष राहण्याचे आवाहन केले. “सापळा हा सर्वात महत्वाचा घटक होता. विभागाने लवकर कारवाई केली असती तर कदाचित आम्ही निष्पाप जीव गमावले नसते. दृश्ये कमी झाली असली तरी भीती कायम आहे. परिस्थिती पूर्वपदावर आणण्यासाठी ही कारवाई बऱ्याच कालावधीसाठी सुरू ठेवण्याची गरज आहे,” तो म्हणाला.विभागाने यावर जोर दिला की सापळा हा एक व्यापक उपाय धोरणाचा भाग आहे, स्वतंत्र उपाय नाही. एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, “सापळा हे फक्त गावांमध्येच वापरले जाणारे एक साधन आहे जे मानवी जीवनाला तात्काळ धोके कमी करण्यासाठी सातत्याने संघर्षाची तक्रार नोंदवते,” असे एका अधिकाऱ्याने सांगितले, जागरूकता कार्यक्रम आणि समुदाय समन्वय चालूच आहे. तथापि, मोहिमेच्या यशामुळे एक लॉजिस्टिक आव्हान निर्माण झाले आहे. माणिकडोह बिबट्या बचाव केंद्र सध्या 150 हून अधिक प्राण्यांना आश्रय देत आहे आणि कमाल क्षमतेच्या जवळ आहे. दबाव कमी करण्यासाठी, अधिकाऱ्यांनी पुष्टी केली की येत्या काही महिन्यांत सुमारे 50 बिबट्या गुजरातमधील वंतारा सुविधेत हलवले जातील, अंतिम मंजुरी बाकी आहे.जुन्नर लँडस्केप हे भारतातील सर्वात जटिल बिबट्या-मानव सहअस्तित्व क्षेत्रांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते, जेथे खंडित जंगले आणि विस्तारित शेती वन्यजीवांना मानवांच्या सतत संपर्कात आणते. संवर्धनवादी अनेकदा स्थलांतराच्या दीर्घकालीन परिणामकारकतेवर वादविवाद करत असताना, स्थानिक अधिकाऱ्यांनी असे सांगितले की संकटाच्या परिस्थितीत सुरक्षिततेला प्राधान्य दिले पाहिजे. एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, “सुरक्षेवर लक्ष केंद्रित केले आहे. “ट्रॅपिंगमुळे आम्हाला वेळ खरेदी करण्यात, परिस्थिती शांत करण्यात आणि काठावर असलेल्या गावांचे संरक्षण करण्यात मदत झाली आहे.”
